Quá trình rèn luyện một người hoài nghi thực nghiệm

Ý nghĩa của chương

Chương mở đầu đặt nền cho một thái độ xuyên suốt cuốn sách: hoài nghi thực nghiệm, tức không tin vào những câu chuyện quá chắc chắn về lịch sử và tương lai.

Điều tác giả muốn truyền đạt: hiểu biết của ta về thế giới hẹp hơn ta tưởng. Quá khứ trông rõ ràng chỉ vì ta nhìn lại khi đã biết kết quả. Vì vậy câu hỏi quan trọng không phải "điều gì sẽ xảy ra", mà là "nếu mình sai thì sao".

Những ý tưởng cốt lõi

Chương này không đưa ra công thức tính toán. Điều tác giả muốn truyền đạt là một cách nhìn, đi qua ba ý nối tiếp nhau: con người nhìn lịch sử qua những lớp mờ, vì thế dễ nhầm giải thích với dự báo, và cách đáp lại là giữ thái độ hoài nghi thực nghiệm.

1Ba điểm mờ khi nhìn lại lịch sử

Theo tác giả, con người nhìn lịch sử qua ba lớp mờ, mà ông gọi là triplet of opacity:

1. Ảo tưởng đã hiểu. Ta dễ tin rằng mình đã nắm được nguyên nhân và quy luật của một thế giới vốn phức tạp hơn nhiều.
2. Thiên lệch nhìn lại. Khi đã biết kết quả, ta vô tình sắp xếp các sự kiện thành một câu chuyện có vẻ tất yếu, dù lúc đó không ai đoán trước được.
3. Quá tin vào điều nhìn thấy. Những thông tin có sẵn khiến ta cảm thấy mình hiểu đủ, trong khi phần chưa được quan sát vẫn còn rất lớn.

2Giải thích sau sự kiện không phải là dự báo

Tác giả nhắc rằng một lời giải thích hợp lý, đưa ra sau khi sự việc đã xảy ra, không chứng minh được người giải thích có thể dự báo nó từ trước. Nhận ra sự khác biệt này dẫn tới ý tưởng thứ ba: một thái độ suy nghĩ khiêm tốn và thận trọng hơn.

3Hoài nghi thực nghiệm

Đây là lời đáp của tác giả cho hai vấn đề trên. Ông muốn người đọc phân biệt hai điều: tin vào bằng chứng và tin vào lời giải thích. Người hoài nghi thực nghiệm vẫn trân trọng tri thức, nhưng luôn xem lại bằng chứng, thẳng thắn với những gì mình chưa biết và không coi một mô hình là lời bảo đảm cho tương lai.

Áp dụng vào trading

• Tách giải thích khỏi dự báo. Bài phân tích sau phiên lúc nào cũng hợp lý. Đánh giá chiến lược bằng những gì đã ghi trước khi vào lệnh, không bằng lời giải thích sau đó.
• Ghi nhật ký trước khi vào lệnh: lý do vào lệnh, kịch bản nào thì mình sai, điểm cắt lỗ.
• Biết trước cái giá của việc sai. Trước mỗi lệnh, tính mức lỗ nếu chạm điểm cắt lỗ và so với vốn:

• Yên ắng không có nghĩa là an toàn. Một giai đoạn thị trường ít biến động không chứng minh rủi ro đã biến mất. Câu hỏi luôn là: nếu xuất hiện biến cố ngoài kịch bản, mức lỗ có còn chịu được không?

Áp dụng vào cuộc sống

• Ghi dự đoán trước khi có kết quả, kể cả với chuyện nhỏ, rồi so lại. Cách này cho thấy mình dự báo giỏi đến đâu, khác với khả năng giải thích sau đó.
• Khi nghe câu "đáng lẽ phải biết trước", hỏi lại: trước đó đã có ai thật sự dự báo điều này chưa?
• Trong quyết định lớn (nghề nghiệp, tiền bạc, sức khoẻ): tách phần đã có bằng chứng, phần là giả định và phần chưa biết, rồi chuẩn bị phương án cho trường hợp mình sai.

Nguồn tham khảo

• Penguin Random House — The Black Swan: thông tin sách.
• Tên khái niệm đối chiếu với SuperSummary và StockEducation. Mọi diễn giải và phần áp dụng là của website, không chép nguyên văn sách.